Haydn’s reason, reasons for Haydn now

Als voorbereiding op de cursus “History of the Orchestra” die ik vanaf deze maand geef aan master-studenten van het conservatorium van Amsterdam, herlas ik het prachtige boek “The Orchestra” van Paul Bekker.
Bekker werd geboren in 1882 in Berlijn en stierf in New York in 1937. Hij was violist bij de Berliner Philharmoniker, dirigent in Görlitz en Asschaffenburg, recensent en schrijver over muziek in Berlijn en Frankfurt.
Na een periode als opera-intendant, kwam hij via Parijs in New York terecht, waar hij schreef voor de emigrantengemeenschap in de “New York Staatszeitung und Herold” (deze tweetalige naam roept voor mij een kleurrijk beeld op van een vergeten wereld van Duitse en Duitstalige expats en vluchtelingen).

In zijn boek over het orkest, dat hij in het Engels schreef en dat werd uitgebracht door Norton, toont hij een even briljante als originele visie op de geschiedenis van het orkest. In vogelvlucht neemt hij de lezer mee via het klassieke orkest van Haydn, het opera orkest van Mozart en het dynamische orkest van Beethoven, langs onder anderen het decadente orkest van Brahms, Bruckner en Mahler, naar het mechanische orkest van Schoenberg en Stravinsky. Alleen al deze typeringen van de verschillende orkesten maakt duidelijk dat zijn boek een persoonlijke visie op de geschiedenis behelst. Maar het boek is ook doorspekt en doorregen met de historische kennis die Bekker in de loop van zijn zeer afwisselende loopbaan heeft opgedaan.

Haydn, a happy temperament

Ik was bijzonder getroffen door zijn hoofdstuk over Haydn. Bekker beschrijft de symfonische kunst van Haydn als volgt:
Certainly – speaking only of the musician – Haydn’s was a happy temperament. He cared not for the melancholy reflection and vexation (chagrijn) of spirit. But this disposition should not be misunderstood. Such cheerfulness is not that of superficiality , it is the serenity of the true artist, who stands above all the events of reality.
. . .
(His) classic rationalist ideology assumes a harmonious order of all forces, obedient to the rules of reason. Reason is divine, therefore no contrast exists between religion and reason.
. . .
Reason was the highest, the divine standard in personal life and in art. The instrumental music seemed an especially suitable medium for such ideology. It had proved itself capable of representing all human feelings. It was a sublime language, expressing all the experiences of the human heart but reflecting them in an idealized manner, far removed from the exciting reality of words and the human voice. From this point of view instrumental music seemed to be superior to words: the instrument might be described as the voice elevated to a higher degree.
. . .
All this represented quite a clear, perfectly rounded world, which, knowing all human pains and griefs, surmounts them, so that the final picture is of a good, well-ordered world.
Feeling is subordinate to reason.
. . .
(…) Haydn became the leading and the representative composer of his time, admired and celebrated throughout the world, in France as well as in Germany, Austria and England. His personal life and his art were not disturbed by this acknowledgment.
On the contrary, all such outward events seemed to be but external fulfillments of the inner laws that governed Haydn’s creative work, as they governed the intellectual atmosphere of his time: feeling ruled by reason, music ruled by harmony, harmony represented by the instrumental symphony – all in all a hymn to rationalism as the highest manifestation of human productivity, ruled by divine enlightenment.

Je hoort het pas als je het hoort

Als je dat zo leest is het geen wonder dat we Haydn steeds minder goed lijken te begrijpen. In mijn werk met de studenten merkte ik het deze weken ook: de taal van Brahms of Beethoven is toegankelijker voor jonge musici dan de taal van Haydn.

In Haydn ontbreekt het evidente spektakel en de overrompelende dramatiek en juist die elementen maken dat wij ons direct aangesproken kunnen voelen door een muziekstuk. Toch komen in de symfonieën van Haydn inderdaad alle nuances van menselijke emoties aan de orde, maar op een subtiele manier. Je hoort het pas als je het hoort, zou je kunnen zeggen, vrij naar Cruijff.
Ik heb altijd gemeend dat een van de allermooiste eigenschappen van klassieke muziek is dat ze duidelijk maakt dat een tegenstelling tussen gevoel en verstand kunstmatig is. In de kunst – en misschien ook wel in het leven – zijn gevoel en verstand in elk geval van weinig waarde zonder elkaar.
Toch heb ik soms de indruk dat in het huidige maatschappelijke klimaat gevoel en verstand steeds verder uiteen drijven. Zonder de illusie dat ik daarmee iets aan die ontwikkeling kan veranderen, vat ik deze toch maar op als een extra aansporing om de schoonheid en de kwetsbare kracht van de muziek van Haydn te blijven benadrukken waar ik kan.

Kom ook naar Haydn en Mozart!

Op vrijdag 22 januari aanstaande om 12.30 kunt u een nieuwe generatie musici aan het werk horen in Mozart’s ouverture tot “Die Zauberflöte” en Haydn’s symfonie nummer 85, in een gratis toegankelijk lunchconcert in de Haitink zaal van het Conservatorium van Amsterdam aan de Oosterdokskade 151.
Dit is tevens het laatste Phiharmonic Fridays concert van dit cursusjaar.

Plaats een reactie

Het e-mailadres wordt niet gepubliceerd.