Allerzielen 2016: Pergolesi’s Stabat Mater

November: Allerzielen

Van oudsher is Allerzielen een dag in de katholieke traditie waarop de overledenen herdacht worden en een requiemmis wordt opgedragen.
In de laatste jaren zien we dat ook veel niet kerkelijke mensen met Allerzielen, op of rond 2 november, willen stilstaan bij hun dierbare doden.
De Nieuwe Philharmonie Utrecht streeft er naar om een deel van de jaarplanning zo in te richten dat deze aansluit bij de momenten waarop het publiek een natuurlijke behoefte heeft aan een muzikaal evenement.
Zo voeren wij elk jaar in de weken voor Kerst de Messiah van Händel uit en zijn er onze jaarlijkse uitvoeringen van de Matthäus Passion, onder anderen in de Utrechtse Jacobi- en Nicolaï-kerken op Goede vrijdag en stille zaterdag.

Ook ter gelegenheid van Allerzielen komt de NPU nu met een jaarlijks terugkerend concert; het Nationaal Allerzielen concert.
Vorig jaar voerden wij in de grote zaal van Tivoli/ Vredenburg, samen met het Nieuw Nederlands Vocaal ensemble het Requiem van Fauré uit en las dichter des vaderlands Anne Vegter voor uit voor die gelegenheid geschreven nieuw werk.
Daarmee hadden we onze formule voor jaarlijkse Allerzielen concerten gevonden: een geliefd Requiem of ander geestelijk werk dat past bij het herdenken van geliefde doden en een literaire component om het onderwerp voor zo veel mogelijk mensen toegankelijk te maken.

Dit jaar kozen we voor het Stabat Mater van Pergolesi met twee top solisten; sopraan Stefanie True en alt Alex Potter.
De uitvoeringen zijn op twee avonden: vrijdag 4 november in de Westerkerk in Amsterdam en zondag 6 november in Tivoli/Vredenburg Utrecht.

 

Geliefde Stabat Mater

Het Stabat Mater van Pergolesi Giovanni Battista Pergolesi (1710-1736) is een van de meest geliefde en beroemde composities in het genre van de kerkmuziek.
Geen ander werk werd in de 18e eeuw vaker uitgegeven en gekopieerd.
Pergolesi schreef zijn werk voor de vrijdagdiensten in de maand maart in het Franciscaner San Luigi di Palazzo kerk te Napels.
Het werk is geschreven in de zogeheten ‘Empfindsame Stil’ die gekenmerkt wordt door rijke en sierlijke melodieën en stuk contrasterende stemmingen.
Pergolesi gebruikt het esthetisch principe van het Chiaroscuro, de tegenstelling tussen donker en licht om de verschillende affecten over het voetlicht te brengen.
Al vanaf het eerste moment dat ik deze muziek hoorde was ik getroffen en ook een beetje gepuzzeld door het grote contrast tussen de zoete melodieën en de pijnlijk expliciete tekst.
Deze tekst wordt – vermoedelijk ten onrechte -toegeschreven aan de Franciscaner monnik Jacopone Da Todi (1230-1306) beschrijft indringend de pijn en het verdriet van Maria als ze machteloos moet toezien hoe haar zoon de kruisdood sterft.
Als zoon van theoloog Lammert Leertouwer, kreeg ik een ongemakkelijk gevoel bij het idee dat mensen wel graag de warme klanken en de zangerigheid van de muziek op zich in lieten werken, maar de tekst liever niet te letterlijk wilden ervaren.
Dat was ook de reden dat ik met de NPU in 2010 de Cd ‘Smart had moeders hart bevangen’ opnam (Globe 5238) waarop het Stabat Mater is te horen in de meesterlijke Nederlandse vertaling van Willem Wilmink. Ik wilde meer weten over de rol van de taal in de ervaring van de tekst. Of de impact van de tekst groter is in vertaling of in de oorspronkelijke versie blijft voor mij een open vraag.
Op de komende avonden 4 en 6 november klinkt het werk gewoon in het oorspronkelijke Latijn; de vertaling van Wilmink vind u in het programmaboekje.

 

Tekst en muziek vullen elkaar aan

In de eerste helft van het programma klinken werken en losse delen van geliefd barok repertoire van Vivaldi en J.S.Bach afgewisseld met gesproken woord.
Wij zijn zeer verheugd dat dichteres Bette Westera, schrijfster van het prachtige boek ‘Doodgewoon’ heeft toegezegd om voor te dragen uit eigen werk.
Ik heb muziek verzameld die de verschillende gevoelens rond het thema van Allerzielen belicht.
Zo horen we in de aria ‘Ich have genug’ berusting; Zelenka’s lamentatie is een bittere klaagzang, en in In het ‘Agnus dei’ uit de mis in B-klein horen we het mysterie van het offerlam, dat in eenzaamheid het gewicht van de zonden van de wereld draagt.
In Vivaldi’s ‘al santo sepolcro’ staan we aan het graf, maar in de andere instrumentale stukken in het programma is geen rechtstreekse link met het onderwerp.
Samen met Bette zal ik werken aan afstemming en aansluiting van muziek en tekst zodat een eerste programmahelft ontstaat die één spanningsboog heeft.
Ik hoop dat we daarmee ruimte scheppen voor eigen herinneringen en gedachten over leven en dood bij ons publiek, zodat er deze avond aandacht is voor een onderwerp dat in de vaart van het dagelijks leven vaak onderbelicht blijft.

 

Wilt u dit ook meemaken?

Kom vrijdagavond 4 november naar de Westerkerk in Amsterdam of zondagavond 6 november naar TivoliVredenburg Utrecht.


Johannes Leertouwer

violist en dirigent
artistiek leider van de Nieuwe Philharmonie Utrecht

Plaats een reactie

Het e-mailadres wordt niet gepubliceerd.